Omstreden woorden #1: Het gebruik van het n-woord en ‘blank’ in hedendaagse vertalingen (Lisa Vendrik)

Omstreden woorden #1: Het gebruik van het n-woord en ‘blank’ in hedendaagse vertalingen (Lisa Vendrik)

Anonymous

Onlangs werd de redactie van Lebowski gewezen op een bericht over de vertaling van De man in het hoge kasteel van Philip K. Dick, een roman uit 1962 die een nachtmerrieachtige dystopie verbeeldt waar Japan en Duitsland de Tweede Wereldoorlog hebben gewonnen. Een lezer viel over het woord ‘spleetoog’, dat in het boek een aantal keer voorkomt. In het origineel wordt het woord ‘chink’ gebruikt, dat volgens de Urban Dictionary een racistische term is om iemand uit China te beschrijven. De term wordt even beledigend beschouwd als ‘nigger’, en door sommigen zelfs beledigender.

    De vraag is of een dergelijk woord, dat in onbruik is geraakt en als beledigend kan worden ervaren, nog kan worden gebruikt in een roman, waarbij het in dit geval gaat om een fictieve wereld waar een racistische maatschappij wordt verbeeld. In hoeverre verantwoordt de context waarin het woord verkeert de keuze voor het gebruik ervan?
    Deze vraag kom je in het boekenvak regelmatig tegen, zeker wanneer een ouder werk opnieuw wordt uitgegeven, zoals De man in het hoge kasteel. Hoe ver moet je gaan in het moderniseren van een dergelijk werk als het gaat om kwetsende woorden?
    In de reeks Omstreden woorden zullen dit soort vragen besproken worden. We proberen hier verschillende kanten van de discussies te laten horen en een verscheidenheid aan kwesties te bespreken. In dit eerste deel geef ik een schets van de discussie rondom het n-woord en ‘blank’. Tegenwoordig worden deze woorden als omstreden beschouwd, en wordt er eerder gekozen voor ‘zwart’ en ‘wit’, termen die in onze huidige samenleving onder inclusiever taalgebruik worden geschaard. Ook zal ik de polemiek bespreken rondom de vertaling van The Fire Next Time (Niet door water maar door vuur), een activistisch essay over racisme, van James Baldwin. Het boek uit 1963 werd in 2017 in Nederland heruitgegeven, maar de discussie omtrent dit boek is nog steeds actief, ook op internationaal niveau. Bij de Frankfurter Buchmesse 2019 werd dit boek van Baldwin als een van de casussen besproken bij de lezing ‘N-word and Gender Gap: How politically correct are translations?’


The Fire Next Time 
 


In de originele tekst van The Fire Next Time uit 1963 gebruikte Baldwin het woord ‘American Negro’, dat in zijn latere werken niet meer voorkomt. Aan het begin van de jaren zestig werd het n-woord (‘negro’/‘neger’) nog gebruikt, zo zien we bij Baldwins werk uit die tijd en bij de bekende speech I Have a Dream van Martin Luther King. In de loop van de jaren zestig kwam de kritiek op het n-woord op gang in Amerika. Zoals Neske Beks schrijft in haar essay ‘De kracht van het woord: het n-woord in de Nederlandse vertaalpraktijk’ (2019): ‘In 1967 besloten verschillende Amerikaanse media het denigrerende Negro niet meer te gebruiken en te vervangen door woorden die een nieuw bewustzijn markeren: African-American en later Afro-American.’
    Het Nederlandse bewustzijn komt pas later, zo schrijft Beks. Pas in 2016 kwam het n-woord volgens Beks ter discussie te staan en besloten meerdere mediakanalen het gekleurde ‘blank’ te verruilen voor het neutralere ‘wit’. In 2002 kwam er kritiek op de aanwezigheid van het woord ‘neger’ in de Dikke van Dale en in 2006 werd de naam ‘negerzoen’ afgeschaft. In 2013 werd de zwartepietendiscussie als ‘bijzonder fel’ beschouwd, wat ook voor bewustwording met betrekking tot het n-woord kan hebben gezorgd. Wanneer in online zoekmachines gezocht wordt op het n-woord en verwante zoektermen, verschijnen er voornamelijk resultaten uit 2017 en later. De reeds bestaande discussie lijkt door de heruitgave van The Fire Next Time te worden aangewakkerd in de boekenwereld en daarbuiten.
    Momenteel wordt in Nederland meestal de voorkeur gegeven aan ‘wit’ in plaats van ‘blank’. Zo bracht de NOS deze keuze expliciet naar buiten in een bericht begin 2018, en blijkt uit een NRC-artikel dat media zich al langer met dit woordgebruik bezighouden. In hetzelfde artikel wordt echter duidelijk dat ‘blank’ de afgelopen jaren nog vaker werd gebruikt dan het n-woord, zoals in de volgende tabel te zien is.
 


Bij de Nederlandse uitgave van The Fire Next Time koos vertaler Harm Damsma ervoor om de woorden ‘negro’ en ‘white’ te vertalen met het omstreden ‘neger’ en ‘blank’. Damsma gaf als reden dat het n-woord zo vaak voorkwam in het werk, dat we hier over een stilistisch kenmerk kunnen spreken. Daarnaast stelde de vertaler dat hij bij de vertaling rekening wilde houden met de context waarin het werk verscheen, en dat is een context waarin het n-woord nog niet was geproblematiseerd. Zijn redacteur, Rebecca Wilson, was het hier niet mee eens. De gevoelslading van het woord is volgens haar veranderd, waardoor het argument van de authenticiteit van de tekst hier niet zou opgaan. In NRC stelt ze: ‘Als je de taal uit de jaren zestig wil handhaven, dan hoef je ook niet met een nieuwe vertaling te komen, maar in het algemeen geldt toch dat een vertaling na dertig jaar verouderd is. Baldwin heeft er zelf voor gekozen om het woord Negro niet meer te gebruiken in zijn latere roman, If Beale Street Could Talk. Als je nu kijkt naar de neutrale vertaling van Negro, dan is dat niet neger.’
    Uiteindelijk is door de uitgever voor de woorden ‘wit’ en ‘zwart’ gekozen. Damsma heeft in zijn nawoord de discussie en zijn overwegingen mogen opnemen. In het publieke debat is deze polemiek na de publicatie van het boek voortgezet, zie daarvoor de leestips onderaan.
 

De discussie in Duitsland
 


Op de Frankfurter Buchmesse, te midden van de drukte waarin redacteurs van stand naar stand sprinten om te praten over hun boeken en om rechten te verhandelen, vond de eerdergenoemde lezing plaats. Daarin werd duidelijk dat de discussie die wij in Nederland hebben in Duitsland op dezelfde manier wordt gevoerd, ook weer tussen twee groepen: zij die het n-woord niet meer gebruiken uit respect voor de pijnlijke geschiedenis, en zij die dat juist wel doen, om die geschiedenis niet te vergeten.
 


De eerste gast Miriam Mandelkow (helemaal links op de foto) vertaalde The Fire Next Time in het Duits, en koos daarbij niet voor de Duitse equivalent van het woord ‘negro’, maar voor het woord ‘schwartz’, zoals in de Nederlandse vertaling uiteindelijk ook is gebeurd – een letterlijke vertaling van het woord ‘black’, het woord dat nu veel in de VS wordt gebruikt.
    Ze zei dat er in Duitsland een sterke wens is om het n-woord niet meer te gebruiken, en dat ze aan die wens gehoor wil geven. Zij is tegen gebruik van het n-woord, omdat er een ontwikkeling heeft plaatsgevonden van emancipatie en bevrijding, waardoor het woord niet meer gebruikt kan worden. Daarnaast stelde Mandelkow dat het n-woord in het Duits niet dezelfde connotatie heeft als in het Amerikaans, en het daardoor geen recht zou doen aan de vertaling. Zo zou ook het woord ‘race’ niet dezelfde lading dekken als het Duitse woord ‘Rasse’, vanwege de geschiedenis van Duitsland.
    Naast haar zat Andreas Nohl, vertaler van The Adventures of Huckleberry Finn van Mark Twain. Hij zei dat dit al een incorrect boek is, dus dat het gebruik van omstreden woorden er juist bij past. Nohl is van mening dat hij onrecht aan het boek zou doen als hij het n-woord zou vervangen, het woord bevat volgens hem juist een bevrijdende functie. We kunnen de geschiedenis niet wegstoppen, en die geschiedenis zit in de taal. Nohl stelde dat als we het woord niet meer laten voorkomen in de taal, het verhaal ervan verdwijnt. Hij concludeerde: ‘Using the word is the remedy.’
 


Bij mijn research naar dit boek kwam ik erachter dat de argumentatie van Nohl in contrast staat met de keuzes die de Amerikaanse uitgeverij New South maakte voor hun nieuwe uitgave van The Adventures…. Zij hebben er juist voor gekozen om alle pijnlijke bewoordingen, waaronder het n-woord, te veranderen. Het woord ‘nigger’ is bijvoorbeeld veranderd in ‘slave’. Deze keuze zorgde voor veel commotie.  
 

Verschillende visies en boeken

Het is duidelijk dat er twee kanten zijn in deze polemiek, twee soorten keuzes: een gebaseerd op de woorden die wij nu gebruiken én een waar een boek om vraagt. Een echte oplossing voor het probleem lijkt er niet te zijn, alleen vele visies.  
    Daarnaast zijn de aangehaalde voorbeelden in dit stuk een dystopische roman en een activistisch essay. In hoeverre heeft het genre invloed op de keuzes die worden gemaakt? Ook kun je je afvragen wat de rol van dit soort omstreden woorden is in een hertaling. Dienen deze te worden gebruikt, omdat ze een weerspiegeling weergeven van een andere tijd, of moeten de termen worden aangepast, omdat de hertaling daarmee de sprong in de tijd overbrugt?
    De komende tijd gaan we verder met deze reeks, en proberen we verschillende kwesties uit verschillende perspectieven te bespreken. Ben je geïnteresseerd om bij te dragen, of heb je een opmerking of een vraag? Stuur dan een mailtje

 

Verder lezen


Gepost in: faits divers op 2019-11-25

Door Anonymous




recente posts

Bezit

Bezit

Jonah Falke
Gepost op: 2019-12-12 in: faits divers
Ruzie

Ruzie

Elke Geurts
Gepost op: 2019-12-11 in: faits divers
Gepost op: 2019-12-05 in: faits divers