De Britse street artist Banksy is een fenomeen. In tien jaar tijd schopte hij het van lokale graffitischrijver in Bristol tot internationaal gevierd kunstenaar en filmmaker. Zijn humoristische, antiautoritaire werk is bekend bij jong en oud. Onlangs verscheen zijn eerste – door the man himself niet geautoriseerde - biografie, door journalist en historicus Will Ellsworth-Jones: ‘Banksy - De man achter de muur’.

Hoewel de ondertitel misschien anders doet vermoeden, onthult de biografie Banksy’s ware identiteit niet. Ellsworth-Jones heeft er voor gekozen de anonimiteit van Banksy te respecteren en verzwijgt de naam die de tabloidkrant Mail on Sunday enkele jaren geleden naar buiten bracht. Ellsworth-Jones: "Als hij had willen afspreken was dat prima geweest, maar eigenlijk vind ik het – net als veel mensen – leuk om niet te weten wie hij is. Een boek waarin je zijn identiteit ontmaskert was nogal saai geweest. Ik vind het veel interessanter om te schrijven over de street artist Banksy, de mensen om hem heen en zijn wereldje." 

Ellsworth-Jones schreef het verhaal van de opkomst van Banksy: hoe hij wereldberoemd werd met stunts en zelfgeorganiseerde tentoonstellingen en uit het niets een markt voor street art creëerde. Het boek is dan ook in de eerste plaats een scherpe analyse van de kunstwereld en de kracht van marketing in de 21^e eeuw. Ellsworth-Jones ging op zoek naar Banksy’s in zijn thuisstad Londen en door heel Engeland, sprak met vrienden en kennissen van de kunstenaar en leerde gaandeweg de wereld van de street art kennen. "Als outsider heb ik geprobeerd aan een breder publiek uit te leggen hoe die wereld in elkaar zit."

Perspex
Ellsworth-Jones schetst een beeld van Banksy’s ontwikkeling van graffitischrijver tot de iconische street artist die hij nu is. Banksy heeft een eigen stijl ontwikkeld, waarin hij antiautoritaire statements combineert met vlijmscherpe humor. Denk aan een klein meisje dat een soldaat fouilleert of een demonstrant die op het punt staat een bos bloemen te werpen, in plaats van een traangasgranaat. "Banksy doet geen concessies en geeft niets om meningen van anderen. Ik denk wel dat zijn houding tegenwoordig wat minder agressief is, nu hij door internationale musea en verzamelaars wordt omarmd, maar zijn werk is nog steeds venijnig. Je zal nooit een gematigde Banksy tegenkomen."
Zijn werk reageert vaak op de politieke actualiteit. Zo maakte hij stencils – van ladders en paradijselijke stranden – op de scheidingsmuur tussen Israël en Palestina. Ellsworth-Jones: "Dat werk beschouw ik als zijn beste interventie. Sommige beelden gaven precies weer hoe het moet zijn om je aan de verkeerde kant van die muur te bevinden, hoe afschuwelijk het moet zijn om elke dag met die muur geconfronteerd te worden. Alles komt bij elkaar: het is fantasierijk, direct, doordacht, er zit gevoel in en het is heel goed uitgevoerd."

Banksy heeft altijd kritiek geuit op adverteerders, die hun beelden op straat ongevraagd aan je opdringen. Met zijn maatschappijkritische boodschappen claimt Banksy de straat terug. "Een van de meest recente Banksy’s was een reactie op de jubilee vieringen van Queen Elizabeth. Het was een stencil van een kind datachter een naaimachine zit en vlaggen naait voor het jubileum. Een reminder, dat er kinderarbeid aan te pas komt bij het maken van die vlaggen. Het werk stond op de muur van een one pound store waar je zulke vlaggen kon kopen. Tegen de tijd dat ik kwam kijken, had iemand - van de winkel waarschijnlijk - de Banksy al met Perspex bedekt. Banksy claimt de straat terug, maar wordt tegenwoordig op zijn beurt ook weer geclaimd!"

Tijdens zijn zoektocht naar Banksy’s kwam Ellsworth-Jones wel vaker Perspex tegen, of helemaal niets. "Banksy’s worden nu om allerlei redenen vernield, weggezaagd of verwijderd. Soms worden hele muren uitgezaagd om zijn werk te verkopen, of eist de graffitioorlog met Robbo en zijn supporters zijn tol. Voor hen is elke nieuwe Banksy een doelwit. Dezelfde lokale overheden die zijn werk vroeger overschilderden beschermen het nu met Perspex, maar het werk boet daardoor wel aan kracht in. Een Banksy blijft nooit langs een Banksy."

Eigen markt
Er is reden genoeg om een Banksy te beschermen. De street artist is in korte tijd wereldberoemd geworden en zijn werk is zeer gewild. Rond de millenniumwisseling verhuisde hij vanuit zijn thuisstad Bristol, waar hij al jaren actief was als graffitischrijver, naar Londen. Hier organiseerde hij samen met zijn agent Steve Lazarides tentoonstellingen die veel publiciteit opleverden. Een show in Los Angeles in 2006, waarbij een beschilderde olifant voor de nodige media-aandacht zorgde en Hollywoodsterren massaal Banksy’s aanschaften, betekende zijn grote doorbraak.

Door zelf tentoonstellingen te organiseren, heeft Banksy eigenhandig een markt voor street art gecreëerd: "Je kon al die chique, intimiderende galeries vermijden en gewoon naar zijn shows komen om een werk te kopen. Hij wilde zijn werk bovendien betaalbaar houden. Daarom verkocht hij prints voor driehonderd pond, maar die zag hij vervolgens op eBay voor tweeduizend te koop. Met zijn recente werk komt hij meer richting de bedragen van de veilinghuizen, maar miljonair worden is duidelijk niet zijn prioriteit."

Sterker nog, Banksy wil zoveel mogelijk vasthouden aan de linkse idealen die in zijn werk naar voren komen. Hij bevindt zich in een moeilijke positie, als gevierd, wereldberoemd kunstenaar, die anoniem wil blijven en zijn connecties met zijn graffitiverleden niet kwijt wil raken. "Alle street artists krijgen te maken met deze tegenstrijdigheden, maar de meeste van hen geven veel sneller toe aan commercie. D*Face deed een campagne voor Smirnoff, Blek le Rat voor Hugo Boss en Shepard Fairey, die de campagneposter voor Obama ontwierp, heeft geen enkel probleem met geld verdienen. Banksy weigert zulke klussen."

Rembrandt
Met zijn werkwijze heeft Banksy de kunstwereld op zijn kop gezet. "Street artists hebben een andere achtergrond dan moderne kunstenaars. Zij zeggen: wij maken geen deel uit van jullie wereld. Dat is heel anders dan wat bijvoorbeeld Damien Hirst doet, die weliswaar een ander soort kunst presenteert dan de kunstwereld gewend is, maar nog steeds deel uitmaakt van die wereld. Banksy heeft kunst in verschillende opzichten gedemocratiseerd. Ik denk daarom dat hij op de lange duur belangrijker zal blijken dan Hirst. Hirst heeft veranderd wát mensen als kunst beschouwden, Banksy heeft veranderd hoe en door wie er naar kunst gekeken wordt."

Banksy maakt kunst die toegankelijk is en door iedereen begrepen kan worden. "Toen ik ging kijken bij Banksy’s werk op de muur van de one pound store zag je dat iedereen bleef staan. Ouders wezen hun kinderen op het werk en mensen gingen ermee op de foto. Dat was een mooi moment. Ik was laatst bij een tentoonstelling van Damien Hirst en had toen de audiotour nodig om zijn werk echt te kunnen waarderen. Voor Banksy heb je geen audiotour nodig. Veel moderne kunstcritici zien datals iets negatiefs, maar daar ben ik het niet mee eens. Het werk van Rembrandt kan je toch ook waarderen zonder achtergrondkennis?"

In 2010 wist Banksy een groot publiek aan te spreken met zijn film ‘Exit Through The Gift Shop’, waarin de talentloze cameraman Thierry Guetta furore maakt als street artist Mr Brainwash, dankzij een zelfgeorganiseerde tentoonstelling. "Opnieuw slaagde Banksy erin mensen te bereiken die gewoonlijk niet geïnteresseerd zijn in kunst. De film zegt veel over street art en de werking van marketing. Banksy was veel meer betrokken bij de show van Mr. Brainwash dan de film prijsgeeft en zorgde ervoor dat het een succes werd: alle werken werden verkocht. Het laat zien wat marketing en media teweeg kunnen brengen."

Is Mr. Brainwash niet gewoon een talentloze Banksy? "Misschien wel, maar ik weet niet of Banksy daar de humor van in zou zien. Ik hoop het wel. Hij heeft het nu volgens mij niet makkelijk, met al die tegenstrijdigheden: spotten met marketing, terwijl je zelf aan marketing doet, geld verdienen, terwijl je wil vasthouden aan je subversieve imago. Hij probeert zijn imago te sturen, bijvoorbeeld door mijn boek als onofficieel te bestempelen en zich als working class voor te doen, maar dat kan hij niet eeuwig volhouden. Ik denk dat hij uiteindelijk misschien wel meer films gaat maken, dat hij die kant op gaat."

Leonor Jonker